Giao việc nhà cho con hiệu quả khi việc đó là việc thật của con, có tên, có giờ và có tiêu chuẩn xong rõ ràng, được dạy qua vài bước chứ không chỉ bảo một lần, và được nhắc theo mốc cố định thay vì nhắc liên tục. Việc giao nên vừa với tuổi và sức của từng đứa trẻ; bảng gợi ý trong bài chỉ là điểm bắt đầu.
Bài này nhìn việc của con như một phần của hệ thống việc nhà, để cả nhà vận hành nhẹ hơn và để trẻ dần nhận phần trách nhiệm hợp sức mình. Nó không chấm điểm, không xếp hạng anh chị em, không bàn thưởng phạt nặng. Những chuyện sâu hơn về tâm lý, kỷ luật và giáo dục trẻ thuộc về nuôi dạy con, có các nguồn chuyên môn riêng.
Việc của con khác với "nhờ con một tay"
Trong nhiều nhà, trẻ tham gia việc nhà theo kiểu được nhờ: "con lấy hộ mẹ cái khăn", "con dọn bàn giúp bố đi". Những lúc đó trẻ thường làm, nhưng việc vẫn là của người lớn, người lớn vẫn phải nhớ, phải gọi, phải kiểm. Gánh nặng ghi nhớ không giảm, chỉ có tay chân được giúp một chút.
Giao việc khác ở chỗ việc đó thuộc về con: mỗi tối sau bữa ăn, việc xếp bát đũa vào chậu là của con; mỗi sáng thứ Bảy, việc tưới cây ngoài ban công là của con. Con biết việc đó tồn tại cả khi không ai nhắc, biết khi nào làm, biết thế nào là xong. Người lớn chỉ còn vai trò hỗ trợ và thỉnh thoảng nhìn lại.
Lợi ích cho cả nhà là thật. Một gia đình có hai con tuổi tiểu học, nếu mỗi con nhận ba bốn việc nhỏ mỗi ngày, sẽ bớt cho người lớn khá nhiều phút mỗi tối. Lợi ích cho trẻ cũng rõ: trẻ quen với việc có phần trách nhiệm trong một tập thể, quen làm theo tiêu chuẩn, và có những kỹ năng tự lo cho bản thân khi lớn hơn.
Điều kiện là việc phải vừa sức, an toàn, và người lớn chấp nhận rằng ban đầu trẻ làm chậm hơn và chưa khéo bằng mình. Làm thay vì "con làm lâu quá" là cách nhanh nhất để việc quay về người lớn.
Bảng việc gợi ý theo độ tuổi
Mỗi trẻ phát triển khác nhau; dùng bảng như danh sách để chọn, không phải chuẩn để so. An toàn đi trước: dao, bếp, nước sôi, hoá chất tẩy rửa, ổ điện, ban công và chỗ cao luôn cần người lớn kèm hoặc chưa giao.
| Độ tuổi (gợi ý) | Việc thường hợp | Người lớn cần lưu ý |
|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Cất đồ chơi vào hộp, bỏ quần áo bẩn vào giỏ, xếp dép, lau bàn thấp bằng khăn ẩm, tưới cây bằng bình nhỏ | Việc ngắn, làm cùng người lớn, khen việc đã làm xong |
| 6–8 tuổi | Dọn bàn trước và sau bữa ăn, gấp quần áo đơn giản, soạn cặp sách tối hôm trước, cho thú cưng ăn theo lượng người lớn chia sẵn | Viết hoặc vẽ tiêu chuẩn xong; kiểm nhẹ trong vài tuần đầu |
| 9–11 tuổi | Rửa bát (không dao sắc), quét và lau nhà một khu, phơi và cất quần áo của mình, đổ rác theo lịch, chuẩn bị bữa sáng đơn giản không dùng lửa | Giao trọn một khu hoặc một việc, giảm dần việc kiểm |
| 12–15 tuổi | Giặt đồ của mình bằng máy, nấu vài món đơn giản có người lớn ở nhà, dọn nhà vệ sinh với chất tẩy rửa thông dụng theo hướng dẫn, đi chợ theo danh sách, trông em trong thời gian ngắn khi có người lớn gần | Giao cả phần nhớ và lên lịch; an toàn bếp và hoá chất vẫn cần dặn kỹ |
Đừng giao nhiều việc mới cùng lúc. Bắt đầu với hai ba việc, khi trẻ đã làm trôi chảy vài tuần mới thêm. Trẻ có anh chị em thì mỗi đứa có bảng riêng theo sức của mình, không so việc đứa này với đứa kia.
Bốn bước dạy một việc mới
Phần lớn các lần "bảo mãi không làm" thật ra là trẻ chưa được dạy đủ. Một việc mới nên đi qua bốn bước, mỗi bước có thể kéo dài vài lần hoặc vài ngày:
- Người lớn làm, trẻ xem. Vừa làm vừa nói ra từng bước, ví dụ khi gấp áo: trải phẳng, gập hai tay áo vào, gập đôi theo chiều dọc.
- Làm cùng nhau. Trẻ làm phần dễ, người lớn làm phần khó, rồi đổi dần.
- Trẻ làm, người lớn đứng cạnh. Chỉ nhắc khi trẻ hỏi hoặc khi sắp không an toàn; chấp nhận kết quả chưa đẹp.
- Trẻ tự làm. Người lớn không đứng cạnh nữa, chỉ nhìn kết quả sau đó, thỉnh thoảng.
Bỏ qua hai bước giữa là lý do phổ biến khiến việc giao thất bại: người lớn làm mẫu một lần rồi bảo trẻ tự làm từ hôm sau, trẻ làm không được, người lớn bực, việc quay về người lớn. Thêm vài ngày ở bước hai và ba thường tiết kiệm được nhiều tháng nhắc nhở sau này.
Tiêu chuẩn xong và bảng việc không chấm điểm
Trẻ không biết "dọn bàn" nghĩa là gì nếu không ai nói rõ. Với người lớn, dọn bàn có thể gồm mang bát đĩa vào bếp, lau bàn, cất lọ nước mắm vào tủ, đẩy ghế vào. Với trẻ, có thể chỉ là mang bát của mình đi. Viết hoặc vẽ tiêu chuẩn xong cho từng việc, ngắn gọn ba bốn bước, dán ở chỗ làm việc đó. Với trẻ chưa biết đọc, dùng hình vẽ đơn giản.
Bảng việc của con là nơi ghi con có những việc gì, vào ngày nào. Trẻ tự đánh dấu khi xong. Điều quan trọng là bảng này không phải bảng điểm: không cộng điểm, không xếp hạng ai làm nhiều hơn, không treo cạnh nhau để so anh chị em. Nó chỉ trả lời câu hỏi "hôm nay việc của con đã xong chưa", để trẻ tự nhìn và để người lớn không phải hỏi.
Nhiều gia đình băn khoăn có nên gắn việc nhà với tiền tiêu vặt. Đây là lựa chọn của mỗi nhà và có nhiều quan điểm khác nhau. Một cách tiếp cận hay gặp là tách hai thứ: việc nhà là phần đóng góp của mọi thành viên, không trả tiền; tiền tiêu vặt nếu có thì theo một quy ước riêng. Dù chọn cách nào, tránh biến mọi việc thành giao dịch, vì trẻ sẽ học cách mặc cả từng việc nhỏ.
Khi trẻ làm xong, một lời ghi nhận cụ thể ("bàn sạch rồi, cảm ơn con") có tác dụng hơn lời khen chung chung. Khi trẻ làm chưa đạt tiêu chuẩn, nhắc lại đúng bước còn thiếu, không làm lại thay.
Nhắc theo mốc, chuyển dần phần nhớ sang con
Nhắc việc là phần mệt nhất của người lớn. Nhắc liên tục ("con dọn chưa?", "con đã soạn cặp chưa?") vừa làm người lớn kiệt sức, vừa dạy trẻ rằng việc chỉ cần làm khi bị nhắc. Cách thay thế là nhắc theo mốc cố định gắn vào nhịp sinh hoạt: "sau bữa tối là lúc dọn bàn", "trước khi tắm là lúc soạn cặp". Mốc giúp trẻ tự nhớ, vì việc gắn với một sự kiện đã quen.
Với trẻ lớn hơn, chuyển phần nhớ sang con theo từng bậc. Đầu tiên người lớn nhắc theo mốc. Sau đó chỉ hỏi một câu mở: "tối nay con còn việc gì không?". Rồi tới lúc con tự xem bảng, tự đặt nhắc trên điện thoại nếu có. Mục tiêu là đến tuổi thiếu niên, trẻ giữ được cả bốn khâu của một việc nhỏ: để ý, tìm cách, làm, kiểm lại.
Đây cũng chính là cách giảm gánh nặng ghi nhớ của cha mẹ trong dài hạn. Một đứa trẻ mười ba tuổi tự lo được đồ dùng học tập, tự nhớ lịch học thêm, tự giặt đồ thể thao của mình đã lấy đi một phần đáng kể những việc trước đây nằm trong đầu bố mẹ.
Người lớn cũng cần kiên nhẫn với chính mình: sẽ có những tuần quay lại nhắc nhiều, nhất là sau kỳ nghỉ hay khi trẻ đang có chuyện ở trường. Đó là bình thường; quay lại bậc trước một thời gian rồi đi tiếp.
Bắt đầu thế nào: một buổi nói chuyện và ba tuần đầu
Thay vì công bố một bảng việc đã soạn sẵn, nên bắt đầu bằng một buổi nói chuyện ngắn của cả nhà. Người lớn kể ra những việc mà ngôi nhà cần mỗi ngày, mỗi tuần, có thể dùng chính danh sách chia việc nhà của người lớn, để trẻ thấy rằng nhà cửa gọn gàng, bữa cơm có trên bàn là nhờ rất nhiều việc nhỏ. Sau đó mời trẻ chọn hai ba việc trong danh sách vừa sức mình.
Tuần thứ nhất là tuần dạy: người lớn đi cùng trẻ qua bốn bước với từng việc, viết hoặc vẽ tiêu chuẩn xong, dán ở chỗ làm. Tuần thứ hai là tuần trẻ làm có người đứng gần, người lớn nhắc theo mốc cố định. Tuần thứ ba trẻ tự làm, người lớn chỉ nhìn lại vào cuối ngày. Cuối tuần thứ ba, cả nhà ngồi lại vài phút: việc nào trôi chảy, việc nào vướng, có cần đổi việc không.
Nếu nhà có nhiều con, mỗi đứa một bảng và một lịch dạy riêng, không bắt đầu tất cả cùng một ngày nếu người lớn không đủ thời gian kèm. Trẻ lớn có thể giúp dạy em một việc mình đã thạo, dưới sự để ý của người lớn; đó cũng là một cách để việc nhà thành chuyện chung.
Điều quan trọng nhất trong ba tuần đầu là người lớn giữ đúng phần mình: không làm thay, không quên mốc nhắc, không thêm việc mới khi việc cũ chưa vững. Ba tuần kiên nhẫn đổi lấy nhiều năm trẻ tự làm.
Khi con không làm, làm chưa tốt hoặc lịch thay đổi
Hỏi trước khi kết luận. Trẻ không làm có thể vì quên, vì không biết cách, vì việc quá sức, hoặc vì đang mệt, buồn chuyện khác. Mỗi lý do có cách xử lý khác; hỏi ngắn trước khi phản ứng.
Hệ quả tự nhiên, nhẹ. Không soạn cặp tối hôm trước thì sáng phải soạn và có ít thời gian chơi hơn; không bỏ quần áo vào giỏ thì đồ đó chưa được giặt. Hệ quả nhẹ, gắn trực tiếp với việc, thay cho phạt nặng hay quát mắng.
Chấp nhận đủ tốt. Một chiếc áo gấp chưa vuông vẫn là áo đã được gấp. Đòi chuẩn của người lớn ngay từ đầu thường làm trẻ nản.
Đổi việc theo mùa và theo tuổi. Mỗi học kỳ hoặc mỗi năm, xem lại bảng: việc nào đã quá dễ, việc nào có thể thêm. Mùa thi thì giảm bớt việc tốn thời gian nhưng giữ vài việc nhẹ.
Không so anh chị em. Mỗi trẻ một bảng theo sức của mình. So sánh giữa các con dễ biến việc nhà thành chuyện ganh đua và làm hỏng không khí chung.
Người lớn làm gương ở phần việc của mình. Trẻ nhìn thấy người lớn trong nhà cùng chia việc, không mặc định ai làm gì theo vai có sẵn, thì việc của con cũng trở nên tự nhiên hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu giao việc nhà được?
Từ khoảng ba tuổi trẻ đã làm được những việc nhỏ như cất đồ chơi, bỏ quần áo bẩn vào giỏ, xếp dép, nếu được làm cùng người lớn. Việc giao tăng dần theo sức và kỹ năng của từng trẻ.
Có nên trả tiền cho con khi làm việc nhà?
Mỗi gia đình có lựa chọn riêng. Nhiều nhà tách việc nhà là phần đóng góp chung, không trả tiền, và tiền tiêu vặt theo quy ước riêng. Điều nên tránh là biến mọi việc nhỏ thành giao dịch.
Con làm chậm và chưa sạch thì có nên làm lại thay không?
Không nên làm lại thay. Nhắc lại bước còn thiếu theo tiêu chuẩn xong đã thống nhất và chấp nhận kết quả đủ tốt. Làm thay khiến việc quay về người lớn và trẻ không có cơ hội tiến bộ.
Làm sao để không phải nhắc con suốt ngày?
Gắn mỗi việc với một mốc cố định trong nhịp sinh hoạt như sau bữa tối hay trước giờ tắm, dùng bảng việc để con tự nhìn, và chuyển dần phần nhớ sang con khi con lớn hơn.
Việc nào chưa nên giao cho trẻ nhỏ?
Những việc dùng dao sắc, bếp, nước sôi, hoá chất tẩy rửa, ổ điện hoặc làm ở chỗ cao, ban công. Với trẻ lớn hơn, những việc này chỉ giao khi đã được hướng dẫn kỹ và có người lớn ở gần.
Con có nên được chọn việc mình làm không?
Nên cho trẻ chọn trong một danh sách vừa sức. Trẻ thường giữ việc mình chọn tốt hơn việc bị gán. Những việc không ai thích có thể luân phiên giữa các thành viên, kể cả người lớn.