Chia việc nhà công bằng: liệt kê đủ việc, tính cả phần nghĩ và nhắc, giao trọn gói

Chia việc nhà công bằng không có nghĩa là chia đôi số việc. Nó gồm ba bước: liệt kê đủ mọi việc trong nhà, kể cả phần nghĩ trước, nhớ và nhắc; giao mỗi việc trọn gói cho một người từ lúc nghĩ tới lúc xong; và rà lại định kỳ khi hoàn cảnh thay đổi. Một bảng chia đều mà vẫn để một người phải nhớ và nhắc tất cả thì người đó vẫn gánh phần nặng hơn.

Bài này viết cho mọi kiểu gia đình: vợ chồng cùng đi làm, gia đình có ông bà sống cùng, cha hoặc mẹ đơn thân có con lớn, nhóm người thuê chung nhà. Không có cách chia đúng cho tất cả; điều chung là cách làm cho khối lượng thật hiện ra, để mọi người cùng nhìn và cùng quyết.

Vì sao chia đôi danh sách việc mà vẫn thấy không công bằng

Nhiều cặp vợ chồng đã ngồi lại chia việc: người nấu, người rửa bát; người đưa con, người đón con. Vài tháng sau, một người vẫn thấy mình mệt hơn, người kia thấy khó hiểu vì "đã chia đều rồi mà". Cả hai đều không sai, vì danh sách ban đầu chỉ có những việc nhìn thấy được.

Bên dưới mỗi việc nhìn thấy là một lớp việc không ai thấy. "Nấu bữa tối" thật ra bắt đầu từ sáng hôm trước: nghĩ xem mai ăn gì, kiểm tủ lạnh còn gì, nhớ con không ăn được món nào, ghi danh sách đi chợ, đi chợ, rồi mới tới nấu. "Đưa con đi khám" bắt đầu từ việc để ý con ho mấy hôm, quyết định có cần đi khám không, đặt lịch, sắp xếp ai xin nghỉ, nhớ mang sổ khám. Người chỉ nhận phần cuối của chuỗi đó sẽ thấy việc của mình nhẹ hơn thực tế.

Lớp thứ hai là nhắc việc. Trong nhiều gia đình, một người giữ vai trò như người quản lý: nhớ hạn đóng học phí, nhớ sinh nhật bên nội, nhớ gas sắp hết, rồi nhắc người khác làm. Người được nhắc thấy mình đang giúp đỡ; người nhắc thấy mình đang phải điều hành cả nhà. Việc nhắc tốn sức không kém việc làm, và nó không bao giờ có trong bảng phân công.

Chia công bằng vì thế phải bắt đầu bằng việc làm cho cả hai lớp này hiện ra trên giấy.

Gánh nặng ghi nhớ: phần việc nghĩ, nhớ, quyết và theo dõi

Cụm từ "gánh nặng ghi nhớ" (mental load) dùng để chỉ phần lao động trí óc của việc nhà. Nhà xã hội học Allison Daminger, trong một nghiên cứu công bố năm 2019 về các cặp vợ chồng, chia phần lao động nhận thức này thành bốn khâu: dự đoán nhu cầu sắp tới, xác định các lựa chọn, quyết định, và theo dõi xem kết quả có ổn không. Nghiên cứu ghi nhận khâu quyết định thường được chia sẻ, còn dự đoán và theo dõi hay dồn về một người.

Lấy một ví dụ giả định: sữa của đứa con nhỏ sắp hết. Dự đoán là người để ý hộp sữa chỉ còn đủ năm ngày. Xác định là người tìm xem mua ở đâu, loại nào, có cần đổi loại không. Quyết định là hai người bàn rồi chốt. Theo dõi là người kiểm xem hàng đã giao chưa, con uống loại mới có hợp không. Nếu một người chỉ "đi mua khi được bảo", người đó tham gia đúng một phần nhỏ của chuỗi.

Hiểu bốn khâu này giúp cuộc nói chuyện về việc nhà bớt cảm tính. Thay vì nói "mình làm hết mọi thứ", có thể chỉ ra cụ thể: những việc nào mình đang giữ cả khâu dự đoán và theo dõi. Thay vì người kia nói "mình vẫn làm khi được nhờ", có thể nhận thêm trọn khâu cho một số việc.

Điều này không đòi hỏi ai sai ai đúng. Nhiều người giữ phần ghi nhớ vì quen từ trước, vì làm nhanh hơn, hoặc vì người kia chưa bao giờ được trao trọn việc. Nhận ra nó là bước đầu để chia lại.

Bước 1: liệt kê đủ mọi việc trong nhà

Dành một buổi khoảng bốn mươi lăm phút, mọi người lớn trong nhà cùng ngồi, viết mỗi việc lên một mảnh giấy nhỏ hoặc một dòng trong bảng tính. Để khỏi sót, đi lần lượt theo nhóm:

• Hằng ngày: nấu, rửa, dọn bếp, giặt phơi, đưa đón, tắm và cho trẻ ngủ, đổ rác.
• Hằng tuần: đi chợ, lau nhà, thay ga gối, tưới cây, kiểm bài vở hoặc sổ liên lạc của trẻ.
• Hằng tháng và theo mùa: trả hoá đơn, đóng học phí, vệ sinh máy móc, đổi quần áo theo mùa, chuẩn bị Tết.
• Việc của trẻ: lịch học thêm, mua đồ dùng, họp phụ huynh, tiêm chủng theo lịch, sinh nhật bạn của con.
• Việc của người lớn tuổi trong nhà: lịch khám, thuốc theo đơn, đưa đi lại.
• Việc hành chính: giấy tờ, bảo hiểm, gia hạn, sửa chữa, gọi thợ.
• Việc giữ quan hệ: nhớ ngày giỗ, sinh nhật họ hàng, quà Tết, hỏi thăm ông bà.
• Việc quản lý: lên thực đơn, lên lịch tuần của cả nhà, theo dõi đồ sắp hết.

Kết quả thường bất ngờ với cả hai bên: một gia đình có con nhỏ dễ có từ năm mươi tới hơn một trăm đầu việc lặp lại. Chỉ riêng việc nhìn thấy con số đó đã làm cuộc nói chuyện khác đi. Mỗi việc ghi thêm người đang làm hiện nay, và người đang nhớ, nhắc nó; hai người này nhiều khi không trùng nhau.

Bước 2: ước khối lượng và phần nghĩ của từng việc

Không cần đo chính xác. Với mỗi việc, ước số phút mỗi tuần và đánh dấu mức phần nghĩ (nhiều, vừa, ít). Ví dụ giả định một phần bảng của gia đình hai con:

Mục tiêu không phải cộng phút cho bằng nhau tuyệt đối. Thời gian ở cơ quan, thời gian đi lại, sức khoẻ của mỗi người khác nhau; một gia đình có thể thống nhất chia lệch có lý do. Điều quan trọng là phần lệch đó được nhìn thấy và được đồng ý, chứ không phải âm thầm dồn về một người. Cột "phần nghĩ" giúp kiểm xem những việc nặng về đầu óc có đang tập trung hết ở một phía không.

Bước 3: giao trọn gói, không giao từng mảnh

Giao trọn gói nghĩa là người nhận một việc chịu trách nhiệm cả bốn khâu: tự để ý khi nào cần làm, tự tìm cách, tự quyết trong phạm vi đã thống nhất, tự kiểm kết quả. Không ai phải nhắc. Ví dụ, nhận "việc học của con" là nhận cả việc đọc nhóm liên lạc của lớp, ghi hạn vào lịch chung, mua đồ dùng, đi họp phụ huynh, chứ không phải chỉ đi họp khi được bảo.

Để giao trọn gói chạy được, hai bên cần thống nhất trước thế nào là xong. Bếp "đã dọn" là bát đã rửa, bàn đã lau, rác đã buộc, hay chỉ cần bát đã rửa? Không thống nhất thì người giao sẽ đi kiểm lại, và việc kiểm lại đó lại thành một phần gánh nặng ghi nhớ quay về người cũ. Viết tiêu chuẩn xong cho những việc hay gây tranh cãi, mỗi việc một hai dòng.

Phần khó nhất của người giao là để người nhận làm theo cách của họ. Người nấu thứ Sáu có thể chọn món khác, đi chợ ở chỗ khác; miễn là đạt tiêu chuẩn đã thống nhất, cách làm là quyền của người nhận. Can thiệp vào cách làm là cách nhanh nhất để việc trôi về chỗ cũ.

Việc nào đang chuyển giao thì nên có một khoảng chuyển tiếp: người cũ ghi lại những gì mình biết (mua ở đâu, con không ăn gì, hạn thường rơi vào lúc nào), người mới làm vài lần có người cũ hỗ trợ, rồi người cũ rút ra hẳn.

Chia theo lịch, sức và sở thích, không theo vai có sẵn

Bắt đầu từ lịch thật. Ai về nhà sớm những ngày nào, ai đi công tác thường xuyên, ai làm ca. Việc hằng ngày gắn với giờ giấc nên đi theo người có mặt vào giờ đó.

Tính sức và sức khoẻ. Người đang mang thai, mới sinh, đang điều trị bệnh hay chăm người ốm cần được giảm phần việc nặng, phần còn lại chia cho người khác hoặc thuê ngoài trong một thời gian.

Tận dụng sở thích. Người thích nấu nhận bếp, người thích sửa đồ nhận sửa chữa. Việc không ai thích như cọ nhà vệ sinh thì luân phiên theo tuần hoặc theo tháng.

Không mặc định theo giới. Mỗi việc là của người hợp nhất với nó trong nhà mình lúc này. Một gia đình có thể giữ cách chia truyền thống nếu cả hai thật sự đồng ý sau khi đã nhìn đủ danh sách; điều cần tránh là mặc định không bàn.

Có trẻ lớn và ông bà thì đưa vào bảng. Mỗi thành viên có phần việc vừa sức, ghi tên như mọi người. Việc của con có cách giao riêng theo độ tuổi.

Thuê ngoài cũng là một lựa chọn. Một số việc có thể chuyển cho dịch vụ để giảm tải khi cả nhà đều bận; quyết định chung, và người nào điều phối dịch vụ đó cũng là một việc cần ghi tên.

Rà lại mỗi tháng và khi hoàn cảnh thay đổi

Bảng chia việc không phải bản ký một lần dùng mãi. Mỗi tháng, mười lăm phút vào một buổi tối cuối tuần, mở bảng ra hỏi ba câu: việc nào đang trôi (không ai làm hoặc phải nhắc), ai đang thấy quá tải, có việc mới nào xuất hiện chưa có tên. Sửa ngay trên bảng.

Có những lúc cần rà lại toàn bộ thay vì sửa lẻ: sinh thêm con, con vào lớp 1, một người đổi việc hoặc đổi ca, ông bà lên ở cùng, chuyển nhà, một người ốm dài ngày. Khối lượng và lịch thay đổi lớn nên cách chia cũ thường không còn hợp.

Một dấu hiệu đáng để ý là khi một người bắt đầu nói "để em làm cho nhanh". Đó thường là lúc việc trọn gói đang trôi ngược về người cũ. Thay vì làm thay, nên nói ra trong buổi rà soát: việc này đang vướng ở khâu nào, cần sửa tiêu chuẩn xong hay cần chuyển hẳn cho người khác.

Mục tiêu cuối cùng không phải là một bảng hoàn hảo, mà là trong nhà không còn ai phải giữ cả hệ thống trong đầu một mình.

Câu hỏi thường gặp

Gánh nặng ghi nhớ là gì?

Là phần việc trí óc của việc nhà: để ý nhu cầu sắp tới, tìm cách giải quyết, quyết định và theo dõi kết quả. Nó không hiện ra trong bảng chia việc thông thường nên người gánh phần này hay thấy mệt dù số việc tay chân được chia đều.

Có nên chia việc nhà chính xác năm mươi năm mươi?

Không nhất thiết. Giờ làm, thời gian đi lại và sức khoẻ của mỗi người khác nhau. Điều cần là cả hai cùng nhìn thấy khối lượng thật, kể cả phần nghĩ và nhắc, rồi thống nhất một cách chia mà cả hai thấy hợp lý.

Người kia làm không đúng ý mình thì sao?

Thống nhất tiêu chuẩn xong cho việc đó, rồi để người nhận làm theo cách của họ. Nếu chỉ khác cách làm mà kết quả đạt, nên chấp nhận. Can thiệp liên tục sẽ khiến việc quay về người cũ.

Dùng bảng giấy hay ứng dụng để chia việc?

Bảng giấy dán ở chỗ cả nhà thấy hợp với gia đình có trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Bảng tính hoặc ứng dụng ghi chú chung hợp khi cần sửa thường xuyên và xem được từ xa. Quan trọng là có một bản duy nhất.

Bao lâu nên rà lại cách chia việc nhà?

Mỗi tháng một lần ngắn, và rà lại toàn bộ mỗi khi hoàn cảnh thay đổi lớn như có con nhỏ, đổi việc, người thân về ở cùng hoặc chuyển nhà.

Nói chuyện chia lại việc nhà thế nào để không thành cãi nhau?

Bắt đầu bằng việc cùng liệt kê đủ danh sách trên giấy thay vì kể lể ai làm nhiều hơn. Khi khối lượng hiện ra, câu chuyện chuyển từ cảm giác sang con số và việc cụ thể, dễ thống nhất hơn.