Chuẩn bị Tết đỡ mệt khi bắt đầu từ đầu tháng Chạp, chia việc theo tuần thay vì dồn vào mấy ngày cuối, và mỗi mảng việc (dọn sửa nhà, mua sắm, quà thăm hỏi, bếp, đi lại) có một người phụ trách có tên. Mấu chốt là một buổi họp gia đình ngắn ngay đầu tháng để trả lời vài câu lớn: Tết ở đâu, ai nghỉ từ ngày nào, việc gì làm sớm được.
Với người đi làm, Tết hay bị dồn vì mọi người đều đi làm tới sát ngày nghỉ, việc nào cũng "để cuối tuần", rồi cuối tuần nào cũng đã kín. Bài này đưa ra một lịch theo tuần (ví dụ giả định, chỉnh theo năm âm lịch cụ thể), cách chia mảng, cách lo hai đầu khi về quê, và danh sách việc có thể bỏ nếu không kịp. Phần lễ cúng và mâm cỗ mỗi nhà làm theo nếp riêng; ở đây chỉ bàn phần tổ chức việc quanh chúng.
Vì sao việc Tết hay dồn vào ba ngày cuối
Nhìn kỹ danh sách việc Tết của một gia đình bình thường, phần lớn không cần làm sát ngày: dọn kho, lau quạt, giặt rèm, sửa cái vòi nước rỉ, đặt vé xe, lên danh sách người cần thăm, mua đồ khô, chuẩn bị quà cho người ở xa. Chỉ một phần nhỏ phải để cuối: hoa tươi, thực phẩm tươi, gói hoặc nhận bánh, trang trí cuối cùng. Vậy mà năm nào ba ngày cuối cũng quá tải.
Có ba lý do. Thứ nhất, không ai viết danh sách ra nên mọi việc đều nằm trong đầu một hai người, thường là người hay lo việc nhà, và người đó chỉ nhớ ra khi việc đã gấp. Thứ hai, việc "làm sớm được" không có hạn nên luôn thua những việc có hạn ở cơ quan. Thứ ba, cuối năm chợ, siêu thị, đường sá, dịch vụ đều đông, nên cùng một việc làm vào tuần cuối tốn gấp đôi thời gian so với đầu tháng Chạp.
Cách chữa là đưa việc Tết ra giấy càng sớm càng tốt, gán cho mỗi việc một tuần thực hiện và một người. Khi việc có tuần và có tên người, nó bắt đầu được làm vào các buổi tối và cuối tuần rải rác trong tháng, thay vì đợi tới khi có "thời gian rảnh" không bao giờ tới.
Buổi họp gia đình đầu tháng Chạp
Ba mươi phút vào một buổi tối hoặc sáng cuối tuần, có mặt những người lớn trong nhà và con đã đủ lớn. Một người ghi chép. Những câu cần trả lời trước khi chia việc:
- Tết ở đâu, ngày nào? Ở nhà mình, về quê nội, quê ngoại, hay chia ngày cho cả hai. Ngày đi và ngày về cụ thể.
- Ai nghỉ từ ngày nào? Lịch nghỉ Tết của từng người lớn, ngày trẻ nghỉ học. Ngày cuối cùng mọi người cùng có mặt ở nhà là mốc quan trọng.
- Năm nay sửa, sắm gì lớn? Sơn lại phòng, thay rèm, sửa cửa, mua đồ dùng thay thế. Thứ gì cần thợ thì phải hẹn sớm vì cuối năm thợ kín lịch.
- Thăm hỏi và quà biếu cho ai? Lập danh sách người (họ hàng, thầy cô, hàng xóm, người giúp đỡ trong năm), chưa cần chọn quà, chỉ cần biết ai và ai trong nhà phụ trách nhóm nào.
- Khách tới nhà dịp Tết? Có ai về ở cùng không, cần chuẩn bị chỗ ngủ không.
- Ai lo mảng nào? Chia theo mảng ở mục dưới, ghi tên.
- Năm ngoái vướng ở đâu? Đọc lại ghi chú năm trước nếu có, sửa ngay vào kế hoạch năm nay.
Phần ngân sách Tết là một chủ đề riêng của tài chính gia đình; trong buổi họp chỉ cần nhắc ai giữ khoản chung và khoản nào chi từ đâu để người đi mua không phải hỏi lại. Kết quả buổi họp là một trang danh sách, chụp ảnh gửi vào nhóm chat gia đình hoặc dán lên tủ lạnh.
Bảng việc theo tuần trong tháng Chạp
Tháng Chạp dài hơn bốn tuần một chút tính tới giao thừa. Ví dụ giả định dưới đây chia thành bốn chặng; bạn đặt ngày dương lịch tương ứng của năm đó vào cột đầu.
| Chặng | Việc nên làm | Vì sao làm lúc này |
|---|---|---|
| Tuần đầu tháng Chạp | Họp gia đình; đặt vé xe, tàu, máy bay nếu về quê; hẹn thợ sửa chữa; lập danh sách thăm hỏi | Vé và thợ khan dần theo từng ngày; quyết sớm giữ được lựa chọn |
| Tuần thứ hai | Dọn kho, tủ, gác, ban công; bỏ đồ không dùng; giặt rèm, chăn, đồ vải lớn; sửa vặt | Việc nặng, cần trời khô và cần nhiều buổi |
| Tuần thứ ba (tới khoảng 23 tháng Chạp) | Mua đồ khô, đồ dùng, quần áo; chuẩn bị và gửi quà cho người ở xa; lau dọn kỹ từng phòng | Hàng còn đủ, cửa hàng chưa quá đông, gửi hàng còn kịp tới nơi |
| Những ngày cuối năm | Đồ tươi, hoa, bánh; trang trí; dọn bếp; chuẩn bị nhà trước khi đóng cửa về quê hoặc đón khách | Chỉ những thứ thật sự phải để sát |
| Mùng Một tới mùng Ba | Lịch thăm hỏi đã chốt; một người lo bữa ăn, một người lo đón khách, thay phiên | Tránh một người đứng bếp suốt ba ngày |
| Tuần đầu sau Tết | Cất đồ trang trí, dọn bếp, giặt đồ; ghi chú rút kinh nghiệm cho năm sau | Việc dễ bị bỏ ngỏ khi đi làm lại |
Ngày 23 tháng Chạp là mốc mà nhiều gia đình quen dùng để bắt đầu tổng vệ sinh và mua sắm lớn. Trong kế hoạch, đó nên là lúc các việc nặng đã xong; tuần cuối chỉ còn những việc tươi và nhẹ. Nếu gia đình cùng nghỉ từ khoảng 27, 28 tháng Chạp, hãy đếm xem còn bao nhiêu buổi thực sự trống và đừng xếp vào đó quá ba bốn việc mỗi buổi.
Chia việc theo mảng, mỗi mảng một người
Chia theo mảng tốt hơn chia theo từng việc lẻ, vì người nhận mảng sẽ tự nghĩ ra những việc nhỏ bên trong thay vì đợi người khác nhắc. Đây cũng là cách giảm phần "nghĩ thay cả nhà" thường dồn lên một người.
| Mảng | Bao gồm | Ai hợp |
|---|---|---|
| Dọn và sửa nhà | Lên danh sách phòng, chia ngày dọn, hẹn thợ, mua vật dụng sửa vặt | Người lớn có cuối tuần trống; con lớn nhận một hai phòng |
| Mua sắm | Danh sách mua chung, chia theo chợ, siêu thị, đặt trực tuyến; nhận hàng | Người hay đi qua chỗ mua trên đường đi làm |
| Thăm hỏi và quà | Danh sách người, chọn và chuẩn bị quà, gửi đi xa, lịch thăm | Người nắm quan hệ họ hàng, đồng nghiệp |
| Bếp và bữa ăn | Phần việc chuẩn bị, đặt đồ, lịch nấu, rửa dọn; ai phụ ai | Người quen bếp, có người phụ cố định |
| Đi lại | Vé, xe, giờ xuất phát, đồ mang theo, nhà cửa khi vắng | Người hay lái xe hoặc giỏi đặt vé |
| Việc của trẻ | Dọn góc học tập, phòng riêng, đồ chơi; chuẩn bị đồ đi chơi Tết | Con theo độ tuổi, có người lớn đi kèm |
Người nhận mảng chịu trách nhiệm cho việc xong, không nhất thiết tự làm hết; họ có thể nhờ người khác, miễn là theo dõi tới cuối. Mỗi tối thứ sáu, cả nhà dành năm phút điểm nhanh từng mảng: xong gì, vướng gì, cần ai giúp.
Về quê ăn Tết: lo hai đầu nhà
Gia đình sống ở thành phố về quê ăn Tết thực chất có hai dự án: đóng nhà ở thành phố cho an toàn trong một hai tuần, và chuẩn bị cho mấy ngày ở quê. Nếu tách hai danh sách, việc sẽ rõ hơn.
Đóng nhà thành phố: dọn tủ lạnh, chỉ để lại đồ bảo quản được; rút điện các thiết bị không cần; khoá van gas, khoá van nước tổng nếu đi lâu; kiểm cửa sổ, cửa ban công; nhờ hàng xóm hoặc người thân để mắt và giữ một chìa khoá; tưới cây hoặc gửi cây; chuyển thú cưng đi gửi hoặc đem theo. Những việc này dồn vào sáng ngày đi thì rất dễ quên, nên làm dần từ hai ba hôm trước, buổi sáng cuối chỉ còn đi một vòng kiểm.
Chuẩn bị ở quê: hỏi trước ông bà hoặc người ở quê cần mang gì, ở quê đã có gì; chia phần chuẩn bị giữa các gia đình anh chị em cùng về để không mua trùng; báo trước giờ tới. Nếu mỗi năm luân phiên ăn Tết bên nội và bên ngoại, ghi lại năm nay ở đâu để năm sau khỏi tranh luận lại.
Với gia đình có hai quê ở hai tỉnh xa nhau, lịch di chuyển trong mấy ngày Tết là phần dễ quá tải nhất. Vẽ lịch theo từng ngày, có cả giờ xe chạy và thời gian nghỉ cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi, rồi hỏi lại: có ngày nào chạy hai nơi không, có cần bớt một điểm thăm không. Một Tết ít điểm hơn nhưng không ai kiệt sức thường đáng giá hơn một Tết đủ mặt mà ai cũng mệt.
Ba ngày cuối năm và mấy ngày Tết: giữ ít việc, có danh sách bỏ
Chỉ giữ việc phải làm sát. Đến 28, 29 tháng Chạp, danh sách chỉ nên còn đồ tươi, hoa, chuẩn bị bếp và một vòng dọn cuối. Việc nặng còn sót thì hỏi thẳng: nếu không làm năm nay có sao không.
Danh sách "không kịp thì bỏ". Viết sẵn từ đầu tháng: những việc tốt nếu có nhưng không bắt buộc, ví dụ sơn lại cổng, thay bộ ấm chén mới, làm thêm một món. Tới ngày cuối, gạch không áy náy.
Thay phiên trong bếp. Mấy ngày Tết thường có một người đứng bếp từ sáng tới tối. Chia ca: người nấu bữa trưa không rửa dọn bữa trưa; người tiếp khách buổi sáng thì buổi chiều được nghỉ.
Lịch thăm hỏi đã chốt. Mùng Một đi đâu, mùng Hai đi đâu, ai ở nhà đón khách. Ghi vào lịch chung để không ai bị bất ngờ.
Một khoảng nghỉ thật. Ít nhất một buổi trong mấy ngày Tết không có việc gì phải làm, không khách, không đi thăm. Nếu không ghi vào lịch, nó sẽ bị lấp mất.
Sau Tết: dọn, cất và ghi lại cho năm sau
Tuần đi làm lại thường bận nên đồ trang trí, bát đĩa dùng dịp Tết, đồ khách để lại dễ nằm ngổn ngang tới tận tháng Hai. Ghi việc sau Tết vào kế hoạch ngay từ đầu, với người phụ trách và một ngày cụ thể, ví dụ mùng Sáu hoặc cuối tuần đầu tiên sau khi đi làm lại.
Phần quý nhất của việc sau Tết là ghi chú rút kinh nghiệm. Chỉ cần năm dòng trong một tệp ghi chú tên "Tết năm…": việc gì làm sớm thì nhẹ, việc gì dồn thì mệt, thứ gì mua thừa, thứ gì thiếu, ai đã giúp nhiều mà năm sau nên chia lại. Đầu tháng Chạp năm sau, buổi họp gia đình mở tệp này ra đầu tiên.
Cách làm này giống buổi rút kinh nghiệm sau hành động (After Action Review) mà quân đội Mỹ dùng sau mỗi đợt huấn luyện: dự định là gì, thực tế ra sao, vì sao khác, lần sau làm gì. Áp vào Tết, nó biến mỗi năm thành một lần thử, và sau hai ba năm, gia đình có một danh sách Tết riêng rất sát thực tế, không phải danh sách chung chung trên mạng.
Cuối cùng là cất danh sách. Bảng việc theo tuần, danh sách thăm hỏi, danh sách mua đồ khô của năm nay lưu cùng thư mục với ghi chú rút kinh nghiệm. Năm sau chỉ việc sao chép, sửa lại ngày và tên người.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu chuẩn bị Tết từ khi nào?
Với gia đình đi làm, đầu tháng Chạp là lúc hợp lý để họp và chia việc. Những việc phụ thuộc người khác như đặt vé xe, hẹn thợ nên làm ngay trong tuần đầu, còn dọn dẹp và mua sắm rải ra các tuần sau.
Một người trong nhà luôn ôm hết việc Tết thì sửa thế nào?
Bắt đầu bằng việc viết toàn bộ danh sách ra giấy để mọi người thấy khối lượng thật, sau đó chia theo mảng chứ không theo việc lẻ. Người nhận mảng phải lo cả phần nghĩ và nhớ của mảng đó, không chỉ làm theo lời nhắc.
Trẻ con nên được giao việc Tết gì?
Tuỳ tuổi: trẻ nhỏ cùng dọn đồ chơi, lau bàn ghế thấp; trẻ lớn hơn nhận dọn phòng riêng, góc học tập, giúp gói quà, đi chợ cùng người lớn. Giao cụ thể, có hạn, và để trẻ thấy việc mình làm là một phần của cả nhà.
Có nên giữ nguyên danh sách việc Tết qua các năm không?
Nên giữ làm khung rồi sửa mỗi năm. Hoàn cảnh gia đình đổi: con lớn lên, ông bà yếu đi, chuyển nhà, về quê hay không. Ghi chú rút kinh nghiệm sau Tết là thứ giúp danh sách năm sau sát hơn năm trước.
Gia đình hai bên nội ngoại cùng muốn đón Tết thì lên lịch ra sao?
Đưa lên bàn từ buổi họp đầu tháng Chạp, cân nhắc khoảng cách, sức khoẻ người lớn tuổi và lịch nghỉ. Nhiều gia đình luân phiên theo năm hoặc chia ngày. Quan trọng là chốt sớm và ghi lại để báo cho hai bên cùng lúc.
Dùng công cụ gì để theo dõi việc Tết?
Một tờ giấy dán tủ lạnh hoặc một ghi chú chung trên điện thoại là đủ cho hầu hết gia đình. Yêu cầu duy nhất là mọi người cùng nhìn thấy, gạch được việc đã xong, và có tên người bên cạnh mỗi mảng.