Chăm người thân ốm dài ngày bền được khi cả nhà làm bốn việc: liệt kê đủ mọi nhóm việc (không chỉ việc ngồi cạnh giường), chia lịch trực có ca cụ thể, dùng một cuốn sổ bàn giao giữa các ca, và cử một người duy nhất làm đầu mối trao đổi với bác sĩ. Người ở xa cũng có phần việc thật, không chỉ góp tiền.
Không có hệ thống, việc chăm thường dồn lên một người ở gần nhất, người đó kiệt sức sau vài tuần, còn những người khác thì không biết bắt đầu giúp từ đâu. Bài này chỉ bàn cách tổ chức việc trong gia đình. Mọi việc chuyên môn như dùng thuốc, chế độ ăn bệnh lý, tập phục hồi, xử lý dấu hiệu bất thường đều theo chỉ dẫn của bác sĩ và nhân viên y tế điều trị.
Vì sao cần hệ thống chứ không chỉ cần thương nhau
Khi người thân mới ốm, ai cũng sẵn lòng: anh chị em thay nhau vào viện, người ở xa gọi điện hỏi thăm mỗi ngày. Sau vài tuần, nhịp đó không giữ được. Người đi làm phải quay lại công việc, người ở xa không biết mình giúp được gì, và việc dồn dần về một người, thường là người sống cùng hoặc ở gần nhất, dù không ai chủ ý.
Cùng lúc đó, thông tin bắt đầu lệch. Bác sĩ dặn một điều với người trực sáng, người trực tối không biết. Một người cho uống thuốc rồi, người sau không chắc nên hỏi lại khắp nơi. Anh chị em ở xa nghe kể qua ba người, mỗi người kể một kiểu, lo lắng tăng lên mà không giúp gì được.
Vì thế, ngay khi biết việc chăm sẽ kéo dài, nên có một buổi họp gia đình đầu tiên, kể cả qua điện thoại cho người ở xa, với ba câu hỏi: bác sĩ nói tình trạng sẽ kéo dài khoảng bao lâu và cần chăm ở mức nào; mỗi người có thể góp phần nào trong lịch của mình (bao nhiêu buổi mỗi tuần, việc gì làm được từ xa); và ai làm người chăm chính, ai làm đầu mối thông tin. Buổi họp này không cần quyết xong mọi thứ, chỉ cần ra được bản lịch đầu tiên để chạy thử một tuần rồi sửa.
Hệ thống không thay được tình thương, nhưng giữ được nó qua nhiều tháng. Nó làm ba điều: cho mỗi người biết rõ việc của mình, cho thông tin đi đúng một đường, và cho người chăm chính có thời gian nghỉ thật. Phần dưới đi qua từng thứ.
Liệt kê đủ các nhóm việc
Bước đầu tiên là viết ra toàn bộ việc, không chỉ việc ngồi cạnh giường. Nhiều nhóm việc không nằm ở bệnh viện nên người không trực tiếp chăm cũng nhận được.
| Nhóm việc | Ví dụ | Làm từ xa được không |
|---|---|---|
| Chăm trực tiếp | Ở bên, giúp ăn uống, vệ sinh, đi lại, trò chuyện | Không |
| Y tế và hành chính | Lịch tái khám, theo dõi đơn thuốc, giấy tờ bảo hiểm y tế, hồ sơ bệnh án, thủ tục ra viện | Một phần |
| Hậu cần | Nấu và mang đồ ăn theo dặn dò của nhân viên y tế, đồ dùng cá nhân, giặt giũ, đi lại | Một phần (đặt hàng, gửi đồ) |
| Tài chính | Theo dõi chi phí, thanh toán, quỹ chung của anh chị em, giấy tờ thanh toán bảo hiểm | Có |
| Thông tin và liên lạc | Cập nhật cho cả nhà, trả lời họ hàng hỏi thăm, giữ liên lạc với người quen của người bệnh | Có |
| Việc của người chăm chính | Con cái, nhà cửa, công việc của người đang chăm nhiều nhất | Một phần |
| Tinh thần người bệnh | Gọi video, gửi ảnh, kể chuyện, đọc sách cho nghe | Có |
Dòng cuối cùng của bảng là "việc của người chăm chính". Một người dành mỗi tối trong viện thì việc nhà của họ, con của họ ai lo? Đây là chỗ anh chị em không trực tiếp chăm có thể đỡ nhiều nhất, và cũng là chỗ hay bị quên nhất.
Lịch trực theo ca
Ví dụ giả định cho một người bệnh nằm viện, gia đình có bốn anh chị em, hai người ở cùng thành phố, một người ở tỉnh lân cận, một người ở xa. Lịch ở nhà sau khi ra viện làm tương tự, chỉ đổi giờ ca.
| Ca | Thứ Hai – Thứ Sáu | Thứ Bảy – Chủ nhật | Dự phòng |
|---|---|---|---|
| Sáng (6:00–13:00) | Người chăm chính | Anh cả | Người chăm có thuê nếu cần |
| Chiều (13:00–19:00) | Chị hai (sau giờ làm từ 17:00); trước đó người chăm có thuê | Người chăm chính | Anh cả |
| Đêm (19:00–6:00) | Luân phiên anh cả và chị hai | Em út từ tỉnh lân cận lên | Người chăm chính |
| Một tuần mỗi tháng | Người ở xa về thay người chăm chính | Người ở xa | Không |
Ba nguyên tắc khi làm lịch: ca nào cũng có tên người, không ghi "ai rảnh thì vào"; mỗi người biết dự phòng của ca mình là ai; và người chăm chính có ít nhất một ngày nghỉ trọn trong tuần. Nếu gia đình thuê người chăm, người đó cũng vào lịch như một thành viên, có ca và có người bàn giao rõ ràng. Lịch dán ở đầu sổ bàn giao và ghim trong nhóm chat gia đình; đổi ca thì báo trong nhóm trước ít nhất một ngày.
Sổ bàn giao giữa các ca
Sổ bàn giao là cuốn sổ giấy để cạnh giường bệnh (hoặc một ghi chú chung nếu cả nhà quen dùng điện thoại), mỗi ca viết một mục trước khi về. Người tới ca sau đọc trước khi bắt đầu. Mỗi mục nên có:
- Ngày, ca, tên người trực.
- Ăn uống: ăn gì, bao nhiêu, uống bao nhiêu nước, theo chế độ nhân viên y tế đã dặn.
- Thuốc: những thuốc đã dùng trong ca theo đúng đơn và chỉ dẫn, ghi giờ. Không tự thêm, bớt, đổi thuốc; mọi thắc mắc về thuốc hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng.
- Ngủ, đi lại, vệ sinh: những điều đáng chú ý.
- Điều khác thường: những gì khác với mọi ngày mà người trực nhận thấy, đã báo nhân viên y tế chưa, được dặn gì.
- Bác sĩ, điều dưỡng dặn gì trong ca: chép lại nguyên ý, ghi tên người dặn nếu biết.
- Câu hỏi để hỏi bác sĩ: gom lại cho người đầu mối.
- Việc ca sau cần làm: mang thêm đồ gì, có lịch chụp chiếu hay xét nghiệm không, giờ nào.
Sổ bàn giao làm được hai việc mà trí nhớ không làm được: tránh trùng hoặc sót việc giữa các ca, và giữ một dòng thời gian để khi bác sĩ hỏi "mấy hôm nay thế nào", người đầu mối trả lời bằng ghi chép chứ không bằng ấn tượng. Ở bệnh viện, khi nhân viên y tế hỏi, nói rõ mình là người nhà trực ca nào và đọc từ sổ.
Một đầu mối với bác sĩ và một nơi lưu hồ sơ
Bác sĩ điều trị thường có rất ít thời gian cho mỗi gia đình. Nếu bốn người con lần lượt hỏi cùng một câu, vừa tốn thời gian của bác sĩ vừa dễ nhận bốn câu trả lời được hiểu theo bốn kiểu. Gia đình nên thống nhất một người đầu mối (và một người thay khi người đó vắng): người này nhận thông tin từ bác sĩ trong những buổi trao đổi chính, gom câu hỏi từ sổ bàn giao để hỏi một lần, và cập nhật lại cho cả nhà.
Cập nhật cho cả nhà nên theo một nhịp cố định, ví dụ mỗi tối một tin nhắn ngắn trong nhóm gia đình: tình hình chung trong ngày, bác sĩ nói gì, việc ngày mai. Người ở xa đỡ phải gọi hỏi riêng, người đầu mối đỡ phải kể đi kể lại. Khi có quyết định lớn về điều trị cần gia đình bàn, người đầu mối báo trước để mọi người sắp xếp tham gia cùng lúc.
Hồ sơ y tế (giấy ra viện, kết quả xét nghiệm, đơn thuốc, giấy hẹn, giấy tờ bảo hiểm, hoá đơn) để ở một bìa duy nhất, kèm bản chụp trong một thư mục chung trên điện thoại. Cách sắp xếp hồ sơ sức khoẻ cho cha mẹ lớn tuổi là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ: một chỗ, ai cũng biết chỗ đó, và người mang hồ sơ đi tái khám trả về đúng chỗ.
Phần việc của người ở xa
Người ở xa thường áy náy vì không ở cạnh được, nhưng có rất nhiều việc thật sự cần họ, và nếu họ nhận thì người ở gần nhẹ đi rõ rệt:
- Giữ quỹ chung và sổ chi: nhận chuyển khoản, ghi chép, thanh toán trực tuyến những khoản trả được từ xa.
- Đặt hàng giao tận nơi: đồ dùng cá nhân, vật dụng chăm sóc, đồ ăn cho người trực.
- Lo giấy tờ: tìm hiểu thủ tục thanh toán bảo hiểm, chuẩn bị mẫu đơn, đặt lịch hẹn trực tuyến khi có thể.
- Thay ca dài: về một tuần mỗi tháng hoặc mỗi quý để người chăm chính được nghỉ hẳn.
- Trò chuyện với người bệnh qua video vào giờ cố định; nhiều người bệnh nằm lâu rất mong những cuộc gọi đều đặn.
- Lo việc của người chăm chính: chuyển tiền thuê người đón con, đặt dịch vụ dọn nhà cho gia đình người đó.
- Trả lời họ hàng hỏi thăm, để người đầu mối không phải nhắc lại một câu chuyện nhiều lần.
Điều quan trọng là người ở xa nhận việc cụ thể và nói ra mình nhận việc gì, thay vì câu "cần gì cứ bảo". Người đang mệt rất ít khi bảo.
Giữ sức cho người chăm chính
Ngày nghỉ cố định. Ít nhất một ngày trọn mỗi tuần, ghi vào lịch như một ca, có người thay. Nghỉ "khi nào rảnh" nghĩa là không bao giờ nghỉ.
Họp gia đình định kỳ. Hai tuần một lần, mười lăm phút, kể cả qua điện thoại: lịch có chạy không, ai đang quá tải, có cần thuê thêm người không, quỹ còn bao nhiêu.
Để ý dấu hiệu quá tải. Mất ngủ kéo dài, cáu gắt, bỏ bữa, bỏ khám bệnh của chính mình. Khi thấy, cả nhà chia lại việc ngay; nếu kéo dài, người chăm nên tìm tới nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn để được hỗ trợ.
Nói chuyện thẳng về việc thuê người chăm. Thuê người hỗ trợ một phần ca không có nghĩa là con cái bỏ bê. Đó là một lựa chọn để việc chăm bền hơn; quyết định chung và chi từ quỹ chung.
Ghi nhận phần đóng góp không bằng tiền. Người chăm trực tiếp nhiều thường mất thu nhập, mất thời gian cho gia đình nhỏ. Nói ra và ghi nhận phần đó trong các buổi họp giúp giữ hoà khí lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Bắt đầu chia ca chăm người thân như thế nào khi cả nhà đều bận?
Liệt kê toàn bộ nhóm việc trước, rồi để mỗi người nhận phần hợp với lịch và nơi ở của mình. Chỉ việc chăm trực tiếp mới cần ở gần; các nhóm việc tài chính, giấy tờ, liên lạc, đặt hàng có thể giao cho người ở xa.
Sổ bàn giao nên viết trên giấy hay điện thoại?
Giấy hợp khi có người lớn tuổi cùng trực hoặc khi muốn để cạnh giường cho nhân viên y tế xem được. Ghi chú chung trên điện thoại hợp khi mọi người quen dùng và cần người ở xa đọc. Chọn một, đừng dùng song song hai nơi.
Có nên để một người làm đầu mối với bác sĩ không?
Nên. Một đầu mối giúp thông tin không bị lệch, bác sĩ đỡ phải trả lời một câu nhiều lần, và câu hỏi của cả nhà được gom lại hỏi một lần. Cần thêm một người thay khi đầu mối vắng.
Người ở xa có thể giúp gì ngoài góp tiền?
Giữ sổ chi và thanh toán, lo giấy tờ bảo hiểm, đặt hàng giao tận nơi, gọi video với người bệnh theo giờ cố định, thay ca dài định kỳ, và lo bớt việc nhà cho người chăm chính.
Làm sao biết người chăm chính đang quá tải?
Những dấu hiệu thường gặp là mất ngủ kéo dài, bỏ bữa, cáu gắt, không còn thời gian cho việc của chính mình. Cả nhà nên hỏi thẳng trong các buổi họp định kỳ và chia lại việc ngay khi thấy; nếu kéo dài, nên tìm sự hỗ trợ của nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn.
Có nên thuê người chăm sóc không?
Đây là quyết định riêng của mỗi gia đình, tuỳ tình trạng người bệnh, khả năng tài chính và sức của những người trong nhà. Khi thuê, đưa người đó vào lịch trực và sổ bàn giao như mọi thành viên, có ca và có người bàn giao rõ ràng.